1. संहिता-लक्षणं स्वरूपं च
- पाणिनीयाष्टध्यायीया प्रथमोध्यायस्य चतुर्थपादे 'परः सन्निकर्षः संहिता' (१।४।१०९) इत्यनेन सूत्रेण संहितासंज्ञा विधीयते।
- वर्णानाम् अतिशयितः व्यवधानाभावः सन्निकर्षः संहिता इत्युच्यते, यत्र वाग्गतविकल्पः अपि भवति।
- सिद्धान्तकौमुद्यां भट्टोजिदीक्षितमते 'संहितैकपदे नित्यं नित्यं धातुउपसर्गयोः' इत्युक्तम्।
- वाक्ये तु विवक्षाम् अपेक्षते संहिता यत्र वक्तुः स्वतन्त्रता भवति।
2. अच्-सन्धिः (स्वरसन्धिः)
- यणादेशकरणाय 'इको यणचि' (६।१।७७) इति सूत्रम् इको (इ, उ, ऋ, ਡ) स्थाने यण् (य, व, र, ल) आदेशं विधाति अचि परे।
- दीर्घकार्यम् 'अकः सवर्णे दीर्घः' (६।१।१०१) इत्यनेन अकः सवर्णे अचि परे पूर्वपरयोः एकः दीर्घ आदेशः भवति।
- गुणसन्धिः 'आद्गुणः' (६।१।८७) इत्यनेन अ वर्णात् अचि परे पूर्वपरयोः गुणः (अ, ए, ओ) भवति।
- वृद्धिसन्धिः 'वृद्धिरेचि' (६।१।८८) इत्यनेन अ वर्णात् एच् (ए, ऐ, ओ, औ) परे वृद्धिः (आ, ऐ, औ) भवति।
3. हल्-सन्धिः (व्यञ्जनसन्धिः)
- श्चुत्वसन्धिः 'स्तोः श्चुना श्चुः' (८।४।४०) इत्यनेन सकार-तवर्गयोः शकार-चवर्गयोः योगे श्चुत्वं भवति।
- ष्टुत्वसन्धिः 'ष्टुना ष्टुः' (८।४।४१) इत्यनेन सकार-तवर्गयोः षकार-टवर्गयोः योगे ष्टुत्वं भवति।
- जश्त्वसन्धिः 'झलां जशोऽन्ते' (८।२।३९) इत्यनेन पदान्तझल् वर्णानां जश् आदेशः भवति।
- चर्र्वसन्धिः 'खरि च' (८।४।५५) इत्यनेन झल् वर्णानां खर् परे चर आदेशः भवति।
4. विसर्ग-सन्धिः
- विसर्गस्य उत्वं 'ससजुषो रुः' (८।२।६६) तथा 'हशि च' (६।१।११४) इत्यनेन अतो रुः प्लुताप्लुतेभ्यो भूत्वा उ भवति।
- विसर्गस्य रेफकार्यम् 'भोभगोअघोषपूर्वस्य योऽशि' (८।३।१७) इत्यनेन भवतु।
- विसर्गलोपः 'लो शाकल्यस्य' (८।३।१९) इत्यनेन अशि परे विसर्गस्य लोपो वा भवति।
- विसर्गस्य षत्वं 'विसर्जनीयस्य सः' (८।३।३४) इत्यनेन खरे परे भवति।
📜 पाणिनीय सूत्राणि, कारिका एवं शास्त्रीय नियमाः
इको यणचि (६।१।७७)
इकः स्थाने यण् स्याद् अचि संहिताविषये।
आद्गुणः (६।१।८७)
अवर्णाद् अचि परे पूर्वपरयोर् गुण एकादेशः स्यात्।
स्तोः श्चुना श्चुः (८।४।४०)
सकारतवर्गयोः शकारचवर्गभ्यां योगे श्चुः स्यात्।
खरि च (८।४।५५)
झलां जश् इत्येतस्य खरि परे चरः स्युः।
⚠️ विशेषापवादाः एवं परीक्षा-विशिष्ट-तथ्यानि
अपवादः / वार्तिकम्
अकः सवर्णे दीर्घः (६।१।१०१)
विशेष व्यवस्था: एङः पदान्ताद् अति (६।१।१०९) - पदान्तात् एङ् (ए, ओ) कारात् अति (ह्रस्व अ) परे पूर्वपरयोः पूर्वरूपम् एकादेशः स्यात्। — अत्र उत्सर्गसूत्रस्य दीर्घस्य बाधनं कृत्वा 'तेऽपि' इति पूर्वरूपम् भवति, यतः पदस्य अन्त्यं एङ् दृश्यते।
अपवादः / वार्तिकम्
एचोऽयवायावः (६।१।७८)
विशेष व्यवस्था: वा दान्तयोः (वात्तिकम्) - अवर्णान्तात् उपसर्यात् दान्त इत्यस्य अचः परे अयादेशो वा वक्तव्यः। — वार्तिककृता कात्यायनेन क्वचित् ऐच्छिकरूपसिद्ध्यर्थम् अयम् अपवादः प्रणीतः।
💡 स्मरण-सूत्राणि एवं शॉर्टकट-प्रणाल्यः
अच्-सन्धि प्रत्याहार-स्मृतिः
दीर्घः सवर्णे, गुणोऽदात्, वृद्धिरेच्, यणिकोऽचि, अयाद्रेचः, पूर्वरूपमेङोऽति, प्रगृह्यं ईदूएद्द्विवचनम्।
परीक्षा-प्रयोगः: परीक्षायाम् अच् सन्धीनाम् क्रमो मतिस्थीकरणाय अयं श्लोकांशः अतीवोपयोगी।
हलः श्चुत्व-ष्टुत्व भेदः
श्चुना श्चुः (श-च वर्ग) | ष्टुना ष्टुः (ष-ट वर्ग) | टुः न तु शः।
परीक्षा-प्रयोगः: सकार-तवर्गस्य श्चुत्वे श-च वर्ग आदेशः, ष्टुत्वे च ष-ट वर्ग आदेशः इति द्वयोः भेदमूलकं स्मरणम्।
यण् सन्धिः अयादि सन्धिश्च तुलना
| तुलनायाः आधारः | यण् सन्धिः | अयादि सन्धिः |
|---|---|---|
| सूत्रम् | इको यणचि (६।१।७७) | एचोऽयवायावः (६।१।७८) |
| पूर्ववर्णः / स्थानिन् | इ, उ, ऋ, ਡ (इक्) | ए, ऐ, ओ, औ (एच्) |
| आदेशः | य, व, र, ल (यण्) | अय, अव, आाय, आव् (अयवायावः) |
| उदाहरणम् | यदि + अपि = यद्यपि | ने + अनम् = नयनम् |
🎯 परीक्षा-केन्द्रित-तथ्यानि (High-Yield Exam Points)
- 'परः सन्निकर्षः संहिता' (१।४।१०९) इति सूत्रं संहितासंज्ञां विधाति, न तु सन्धिकार्यम्।
- गो + आग्रम् = गवाग्रम् अत्र 'एङः पदान्ताद् अति' इति पूर्वरूपसन्धिः न भवति, अपितु 'एचोऽयवायावः' इति अयादिः एव भवति (अवादेशः)।
- 'हलि सर्वेषाम्' (८।३।२२) इत्यनेन विसर्गस्य लोपः हलि परे वैकल्पिको भवति।
- 'वा पदसान्तस्य' (८।४।५९) इति सूत्रेण पदान्तझलां चर्र्वं वा भवति (विकल्पेन)।
- प्रगृह्यसंज्ञाविधायकं प्रमुखं सूत्रं 'ईदूदौ द्विवचनं प्रगृह्यम्' (१।१।११) अस्ति, यत्र सन्धिः निषिध्यते।