मुख्य संस्कृत हब सम्पूर्ण सिलेबस
#1.8 अनिवार्य संस्कृत व्याकरण एवं माहेश्वर सूत्र कक्षा 6–8 शिक्षक भर्ती

कारक भाग 2 (पञ्चमी-सप्तमी)

UP Junior Super TET परीक्षा में संस्कृत व्याकरण के 'कारक एवं उपपद विभक्ति' खंड से प्रतिवर्ष 4 से 6 अंक के प्रश्न पूछे जाते हैं। ध्रुवमपायेऽपादानम्, आधारोऽधिकरणम् तथा षष्ठी शेषे जैसे मूलभूत पाणिनीय सूत्रों की गहरी समझ ही आपको 100% सटीक उत्तर तक पहुँचाएगी।

तैयारी की स्थिति (Preparation Status)

अध्ययन पूरा होने पर पूर्ण चिह्नित करें। प्रगति मुख्य पाठ्यक्रम हब के साथ स्वतः सिंक होती है।

अध्याय का मुख्य विषय-क्षेत्र: ध्रुवमपायेऽपादानम्, भीत्रार्थानां भयहेतुः, आख्यातोपयोगे, जनिकर्तुः प्रकृतिः, षष्ठी शेषे, षष्ठी चानादरे, आधारोऽधिकरणम् (औपश्लेषिक, वैषयिक, अभिव्यापक), यतश्च निर्धारणम्, यस्य च भावेन भावलक्षणम्।

माइंडमैप (Mindmap — समग्र संकल्पना प्रवाह)

कारक भाग 2 (पञ्चमी-सप्तमी)
अपादान कारक (पञ्चमी विभक्ति)
  • ध्रुवमपायेऽपादानम् (अपादान संज्ञा)
  • भीत्रार्थानां भयहेतुः (भय व रक्षा)
  • आख्यातोपयोगे (नियमपूर्वक विद्या ग्रहण)
  • जनिकर्तुः प्रकृतिः (उत्पत्ति का कारण)
संबन्ध व अनादर (षष्ठी विभक्ति)
  • षष्ठी शेषे (स्वामित्व व सम्बन्ध)
  • षष्ठी चानादरे (अनादर में षष्ठी/सप्तमी)
  • यतः च निर्धारणम् (जाति-गुण से समुदाय निर्धारण)
  • षष्ठी हेतुप्रयोगे (हेतु शब्द के योग में)
अधिकरण कारक (सप्तमी विभक्ति)
  • आधारोऽधिकरणम् (अधिकरण संज्ञा)
  • औपश्लेषिक आधार (भौतिक संपर्क)
  • वैषयिक आधार (विषय या ज्ञान)
  • अभिव्यापक आधार (व्यापक या सर्वव्यापी)
विशिष्ट भाव व उपपद नियम
  • यस्य च भावेन भावलक्षणम् (सप्तमी विभक्ति)
  • अदूर / अंतरा / अन्तरेण योग (द्वितीया/तृतीया)
  • निष्ठा कृत् प्रत्यय योग (षष्ठी)
  • प्रतियुक्ताः कारक नियमाः

1. अपादान कारक एवं पञ्चमी विभक्ति (ध्रुवमपायेऽपादानम्)

मूल सूत्र: ध्रुवमपायेऽपादानम् (पा.सं. 1.4.24)। अपाये (संश्लेष-विनाश या अलग होने की क्रिया में) ध्रुवम् (अपनी जगह स्थिर रहने वाली अवधिभूत वस्तु) की 'अपादान संज्ञा' होती है। अपादान संज्ञा होने पर अपादाने पञ्चमी (पा.सं. 2.3.28) सूत्र से पञ्चमी विभक्ति होती है। यथा- 'वृक्षात् पर्णं पतति' (वृक्ष स्थिर है, पत्ता अलग होता है)।
अन्य महत्त्वपूर्ण सूत्र: भीत्रार्थानां भयहेतुः - भय (भिय्) तथा त्रा (रक्षण) अर्थ वाली धातुओं के योग में भय का कारण अपादान संज्ञक होता है, अतः पञ्चमी विभक्ति लगती है। यथा- 'चोरात बिभेति' (चोर से डरता है), 'व्याध्रात् त्रायते' (बाघ से बचाता है)।
परीक्षा टिप: जहाँ भी पृथक्करण (अलगाव), डर, सीखना (नियमपूर्वक), या उत्पत्ति का बोध हो, वहाँ आँख मूंदकर पञ्चमी विभक्ति (अपादान कारक) का चयन करें।

2. आख्यातोपयोगे, जनिकर्तुः प्रकृतिः तथा अन्य पञ्चमी विधान

आख्यातोपयोगे (पा. 1.4.29): नियमपूर्वक विद्या ग्रहण करने पर आख्याता (वक्ता/शिक्षक) की अपादान संज्ञा होती है। यथा- 'उपाध्यायात् अधीते' (उपाध्याय से पढ़ता है)। यदि नियमपूर्वक अध्ययन नहीं है, तो षष्ठी विभक्ति होती है (जैसे- नटस्य श्रृणोति)।
जनिकर्तुः प्रकृतिः (पा. 1.4.30): जन (उत्पन्न होना) धातु के कर्ता की जो प्रकृति (कारण/उपादान कारण) है, उसकी अपादान संज्ञा होती है। यथा- 'ब्रह्मणाः प्रजाः प्रजायन्ते' या 'गोमयत् वृश्चिकः जायते' (गोबर से बिच्छू उत्पन्न होता है)।
पहचान ट्रिक: 'जुगुप्सा-प्रमाद-अर्थानां जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानम्' वार्तिक के अनुसार जुगुप्सा (घृणा), विराम (रोकना) और प्रमाद (सावधानी हटना) में भी पञ्चमी विभक्ति होती है। यथा- 'पापात् जुगुप्सते'।

3. सम्बन्ध व निर्धारण: षष्ठी विभक्ति (षष्ठी शेषे, यतश्च निर्धारणम्)

षष्ठी शेषे (पा. 2.3.50): प्रातिपदिकार्थ, लिंग, परिमाण और वचन मात्र से अतिरिक्त जो कारक और प्रातिपदिकार्थ से बचा हुआ सम्बन्ध (स्वामी-सेवक,जन्य-जनक भाव) है, उसमें षष्ठी विभक्ति होती है। यथा- 'राजः पुरुषः' (राजा का पुरुष)।
यतः च निर्धारणम् (पा. 2.3.41): जाति, गुण, क्रिया या संज्ञा के द्वारा किसी समुदाय में से एक को श्रेष्ठ या पृथक् बताना हो, तो उस समुदाय से षष्ठी या सप्तमी विभक्ति होती है। यथा- 'कवीनां कालिदासः श्रेष्ठः' अथवा 'कविषु कालिदासः श्रेष्ठः'।
स्मरण सूत्र: 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' (सप्तमी) vs 'षष्ठी चानादरे' (सप्तमी/षष्ठी)। जहाँ अनादरपूर्वक क्रिया हो, वहाँ षष्ठी और सप्तमी दोनों वैध हैं।

4. अधिकरण कारक एवं सप्तमी विभक्ति (आधारोऽधिकरणम्)

मूल सूत्र: आधारोऽधिकरणम् (पा.सं. 1.4.45)। कर्तृकर्मणोर्निष्पादकम् कारकम् आधारः अधिकरणसंज्ञकः स्यात्। तस्मिन् च सप्तम्यधिकरणे च (पा.सं. 2.3.36) से सप्तमी विभक्ति होती है। आधार तीन प्रकार के होते हैं: औपश्लेषिक (कटे आस्ते), वैषयिक (मोक्षे इच्छा अस्ति), और अभिव्यापक (तिलेषु तैलम् अस्ति)।
यस्य च भावेन भावलक्षणम् (पा. 2.3.37): एक क्रिया के तुरंत बाद दूसरी क्रिया के होने पर (पूर्व क्रिया के कर्ता व क्रिया में) सप्तमी विभक्ति होती है। यथा- 'गोसु दुह्यमानासु गतः' (गायों के दुहे जाने पर चला गया)।
परीक्षा टिप: 'तिलेषु तैलम्' में 'अभिव्यापक आधार' है क्योंकि तेल तिल के कण-कण में व्यापक है। यह Super TET परीक्षा का अति-प्रसिद्ध प्रश्न है।

तुलनात्मक सारणी एवं मुख्य परीक्षा भेद

क्रम / भेदलक्षण / सूत्रउदाहरणविशेष परीक्षा बिन्दु
1. अपादान कारकध्रुवमपायेऽपादानम्वृक्षात् पर्णं पततिस्थिर वस्तु से अलगाव
2. भय-त्राणभीत्रार्थानां भयहेतुःचोरात बिभेतिभय के कारण में पञ्चमी
3. अध्ययनआख्यातोपयोगेउपाध्यायात् अधीतेनियमपूर्वक विद्या प्राप्ति
4. आधार भेदआधारोऽधिकरणम्कटे आस्ते / तيلेषु तैलम्औपश्लेषिक, वैषयिक, अभिव्यापक
5. निर्धारणयतः च निर्धारणम्कवीनां कालिदासः श्रेष्ठःसमुदाय से एक की विशेषता (षष्ठी/सप्तमी)
परीक्षा मानक अभ्यास प्रश्नोत्तरी (10 MCQs)

विगत वर्षों के UP शिक्षक भर्ती पैटर्न पर आधारित प्रश्न व्याख्या सहित हल करें।

स्कोर: 0 / 10
प्रश्न 1 / 10 Super TET Junior संस्कृत
प्रमाणिक संस्कृत प्रश्न 1: 'वृक्षात् पर्णं पतति' इत्यत्र वृक्षस्य का संज्ञा?
व्याख्या एवं शास्त्रीय नियम:
'ध्रुवमपायेऽपादानम्' सूत्र से अलगाव होने पर स्थिर वस्तु (वृक्ष) की अपादान संज्ञा होती है और 'अपादाने पञ्चमी' से पञ्चमी विभक्ति लगती है।
प्रश्न 2 / 10 Super TET Junior संस्कृत
प्रमाणिक संस्कृत प्रश्न 2: 'चोरात बिभेति' इत्यत्र पञ्चमी विभक्तो सूत्रम् अस्ति-
व्याख्या एवं शास्त्रीय नियम:
'भीत्रार्थानां भयहेतुः' सूत्र के अनुसार भय (भी) या रक्षा (त्रा) अर्थ वाली धातुओं के योग में भय के कारण (चोर) की अपादान संज्ञा व पञ्चमी विभक्ति होती है।
प्रश्न 3 / 10 Super TET Junior संस्कृत
प्रमाणिक संस्कृत प्रश्न 3: 'उपाध्यायात् अधीते' अत्रात्र कस्य सूत्रस्य प्रयोगः?
व्याख्या एवं शास्त्रीय नियम:
'आख्यातोपयोगे' सूत्र कहता है कि नियमपूर्वक विद्या ग्रहण करने पर आख्याता (शिक्षक/वक्ता) की अपादान संज्ञा होती है।
प्रश्न 4 / 10 Super TET Junior संस्कृत
प्रमाणिक संस्कृत प्रश्न 4: 'तिलेषु तैलम् अस्ति' इत्यत्र आधारस्य कः भेदः अस्ति?
व्याख्या एवं शास्त्रीय नियम:
जिस प्रकार तिल के कण-कण में तेल व्यापक रूप से विद्यमान है, वहाँ 'अभिव्यापक आधार' होता है।
प्रश्न 5 / 10 Super TET Junior संस्कृत
प्रमाणिक संस्कृत प्रश्न 5: 'कवीनां कालिदासः श्रेष्ठः' अत्र षष्ठी विभक्तिविधानकं सूत्रम् किम्?
व्याख्या एवं शास्त्रीय नियम:
'यतः च निर्धारणम्' सूत्र द्वारा जाति, गुण आदि के आधार पर समुदाय से किसी एक को श्रेष्ठ बताते समय समुदायवाची शब्द (कवि) में षष्ठी या सप्तमी विभक्ति होती है।
प्रश्न 6 / 10 Super TET Junior संस्कृत
प्रमाणिक संस्कृत प्रश्न 6: 'गोमयत् वृश्चिकः जायते' इत्यत्र पञ्चमी विभक्तिः केन सूत्रेण भवति?
व्याख्या एवं शास्त्रीय नियम:
'जनिकर्तुः प्रकृतिः' सूत्र के अनुसार जन धातु के कर्ता (वृश्चिक) की जो प्रकृति या उपादान कारण (गोमय/गोबर) है, उसकी अपादान संज्ञा होती है।
प्रश्न 7 / 10 Super TET Junior संस्कृत
प्रमाणिक संस्कृत प्रश्न 7: 'रुदतं शिशुमहायन्तः प्राव्रजन्' इत्यत्र सप्तमी विभक्तिः कस्य सूत्रस्योदाहरणम् अस्ति?
व्याख्या एवं शास्त्रीय नियम:
'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' सूत्र से एक क्रिया के तुरंत बाद दूसरी क्रिया के होने पर (रुदन रूपी भाव के लक्षण में) सप्तमी विभक्ति होती है।
प्रश्न 8 / 10 Super TET Junior संस्कृत
प्रमाणिक संस्कृत प्रश्न 8: 'कटे आस्ते' इत्यत्र कः आधारः वर्तते?
व्याख्या एवं शास्त्रीय नियम:
चटाई और बैठने वाले व्यक्ति के बीच भौतिक (संश्लेषणात्मक) संपर्क होने के कारण 'औपश्लेषिक आधार' होता है।
प्रश्न 9 / 10 Super TET Junior संस्कृत
प्रमाणिक संस्कृत प्रश्न 9: 'मोक्षे इच्छा अस्ति' अत्र मोक्षपदे सप्तमी विभक्तिः कस्याधारस्य अन्तर्गतम् अस्ति?
व्याख्या एवं शास्त्रीय नियम:
ज्ञान या मोक्ष विषयक होने के कारण यहाँ 'वैषयिक आधार' होता है।
प्रश्न 10 / 10 Super TET Junior संस्कृत
प्रमाणिक संस्कृत प्रश्न 10: 'रुदतः रुदतो वा प्राव्रजत्' अत्र अनादरे का विभक्तिः विहिता?
व्याख्या एवं शास्त्रीय नियम:
'षष्ठी चानादरे' सूत्र के अनुसार अनादरित अर्थ प्रकट होने पर षष्ठी और सप्तमी दोनों विभक्तियाँ होती हैं।

संस्कृत गति एवं यथार्थता मिनी टेस्ट (Speed & Accuracy Test)

यह 5 मिनट का वास्तविक समयबद्ध टेस्ट है जिसमें 10 बहुविकल्पीय प्रश्न हैं। UP Super TET Junior परीक्षा के -1 नकारात्मक अंकन नियम का अभ्यास करें।

प्रश्न: 10 समय: 5 मिनट (300s) पूर्णांक: 30 अंक नकारात्मक अंकन: -1

त्वरित परीक्षा तथ्य (10 High-Yield Exam Facts)

#1 ध्रुवम् अपाये अपादानम् (पा. 1.4.24) अपादान संज्ञा करने वाला मुख्य सूत्र है।
#2 अपादान कारक में 'अपादाने पञ्चमी' (2.3.28) से पञ्चमी विभक्ति होती है।
#3 भीत्रार्थानां भयहेतुः सूत्र भय और रक्षा करने वाली धातुओं के योग में प्रयुक्त होता है।
#4 नियमपूर्वक विद्या ग्रहण करने पर आख्याता (शिक्षक) की 'आख्यातोपयोगे' सूत्र से अपादान संज्ञा होती है।
#5 आधारोऽधिकरणम् (1.4.45) अधिकरण संज्ञा करता है तथा 'सप्तम्यधिकरणे च' से सप्तमी होती है।
#6 आधार तीन प्रकार के होते हैं: औपश्लेषिक, वैषयिक तथा अभिव्यापक।
#7 तिलों में तेल 'अभिव्यापक आधार' का सबसे प्रसिद्ध मानक उदाहरण है।
#8 'यतः च निर्धारणम्' सूत्र से जाति या गुण के आधार पर समुदाय से पृथक् करने पर षष्ठी या सप्तमी होती है।
#9 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' सूत्र निरन्तर या पूर्ववर्ती क्रिया के द्योतक में सप्तमी विभक्ति लाता है।
#10 'षष्ठी चानादरे' सूत्र अनादर प्रकट करने पर षष्ठी एवं सप्तमी दोनों विभक्तियों का विधान करता है।

अचूक स्मरण सूत्र (Memory Mnemonics Vault)

अपादान स्मरण सूत्र

ध्रुवमपाये भीत्रा-आख्यातोपयोगे जनिकर्तुः पञ्चमी।

अलगाव, डर, नियमपूर्वक अध्ययन और उत्पत्ति के स्थल पर हमेशा पञ्चमी विभक्ति होती है।

आधार पहचान ट्रिक

कट औपश्लेषिक, मोक्ष वैषयिक, तिल अभिव्यापक।

अधिकरण के तीनों प्रकारों (कटास्ते, मोक्षे इच्छा, तिलों में तैल) को याद रखने की अचूक कुंजी।

निर्धारण सूत्र कोड

जातौ गुणे च समुदायात् एकस्य चयनं = षष्ठी सप्तमी च।

जब भी समुदाय में से किसी एक को श्रेष्ठ बताना हो, 'यतः च निर्धारणम्' का प्रयोग करें।

परीक्षा के जाल एवं नकारात्मक अंकन से बचाव (-1 Penalty Traps)

नियमपूर्वक अध्ययन न होने पर छात्र 'नटस्य श्रृणोति' में भी अपादान समझकर पञ्चमी लगा देते हैं, जबकि नियमपूर्वक न होने पर 'षष्ठी शेषे' से षष्ठी विभक्ति होती है।
आधार के भेदों में भ्रम छात्र 'कटे आस्ते' को अभिव्यापक मान लेते हैं, जबकि चटाई पर बैठना भौतिक संपर्क यानी 'औपश्लेषिक आधार' है।
निर्धारण में विभक्ति विकल्प परीक्षा में विकल्प 'कवीनां कालिदासः श्रेष्ठः' (षष्ठी) और 'कविषु कालिदासः श्रेष्ठः' (सप्तमी) दोनों आ सकते हैं, दोनों ही व्याकरण सम्मत हैं।

स्व-मूल्यांकन चेकलिस्ट (Self-Assessment Checklist)

पिछला: कारक भाग 1 (प्रथमा-चतुर्थी) अगला: कारक प्रकरणम् समग्र