प्रत्यय प्रकरणम् (कृत्, तद्धित, स्त्री)
प्रत्यय प्रकरणम् (कृत्, तद्धित एवं स्त्री प्रत्यय) UP Super TET Junior परीक्षा का सबसे अधिक अंकदायी और तकनीकी भाग है, जिससे प्रतिवर्ष 4 से 6 प्रश्न सीधे पूछे जाते हैं। पाणिनीय सूत्रों, इत्संज्ञा लोप और विशिष्ट प्रत्यय चिह्नों की सटीक पहचान ही इस खंड में शत-प्रतिशत अंक सुनिश्चित करने की मास्टर स्ट्रेटजी है।
अध्ययन पूरा होने पर पूर्ण चिह्नित करें। प्रगति मुख्य पाठ्यक्रम हब के साथ स्वतः सिंक होती है।
माइंडमैप (Mindmap — समग्र संकल्पना प्रवाह)
- क्त्वा (त्वा) - पूर्वकालिक क्रिया
- ल्यप् (य) - लुप्सहित पूर्वकालिक
- तुमुन् (तुम्) - तुमर्थे भावार्थ
- क्त (तः/ता/तम्) - भूतकाल कर्मणि/भावे
- क्तवतु (वतू/वान्) - भूतकाल कर्तरि
- तव्यत् / अनीयर् (तव्य/अनीय) - कृत्य प्रत्यय
- शतृ (अत्) - लट्लकार लश् शतृ (वर्तमान)
- शानच् (मान्) - आत्मनेपद वर्तमान
- मतुप् (मत्/वत्) - मतुपो मस्य वः
- तरप् / तमप् - अतिशयेन (Comparative/Superlative)
- त्व / तल् - भावार्थ (त्वम्/ता)
- अण् - अपत्यर्थ (गोत्रादि अधिकार)
- टाप् (आ) - अजाद्यतष्टाप् सूत्र
- ङीप् (ई) - ऋत्यकन्नेभ्यो ङीप्
- ङीष् / ङीन् - विशिष्ट प्रातिपदिक
- तिः/उः - विशिष्ट स्त्रीलिंग विधान
1. मुख्य परिचय, पाणिनीय सूत्र एवं आधारभूत नियम
2. प्रमुख भेद, सूत्र विश्लेषण एवं व्यावहारिक उदाहरण
3. विशिष्ट अपवाद, वार्तिक नियम एवं सूक्ष्म भेद
उपसर्गेऽपि ल्यप् त्वा चान्यत्र ...अर्थात् उपसर्ग होने पर ल्यप् और उपसर्ग न होने पर क्त्वा प्रत्यय का प्रयोग किया जाता है।4. UP शिक्षक भर्ती विगत वर्ष विश्लेषण एवं उच्च अंक सूत्र
तुलनात्मक सारणी एवं मुख्य परीक्षा भेद
| क्रम / भेद | लक्षण / सूत्र | उदाहरण | विशेष परीक्षा बिन्दु |
|---|---|---|---|
| 1. क्त्वा (क्त्वोः पूर्वकाले) | पूर्वकालिक क्रिया, 'त्वा' शेष | पठ् + क्त्वा = पठित्वा | उपसर्ग रहित धातु में प्रयोग |
| 2. ल्यप् (समासे अनञ्...) | उपसर्गयुक्त पूर्वकालिक, 'य' शेष | सम् + पठ् + ल्यप् = संपठ्य | आरम्भ में उपसर्ग अनिवार्य |
| 3. तुमुन् (तुमुन्ण्वुलौ) | तुअर्थे (के लिए), 'तुम्' शेष | पठ् + तुमुन् = पठितुम् | इगमग आदि में इगम आगम |
| 4. क्त - क्तवतु (निष्ठा) | भूतकालवाचक (कर्म/कर्तृ) | कृ + क्त = कृतः / कृतवान् | क्त = कर्म/भाव, क्तवतु = कर्तृ |
| 5. टाप् - ङीप् (स्त्री) | स्त्रीलिंग निर्माण | अज + टाप् = अजा / नदी | टाप् = अकारान्त, ङीप् = ईकारान्त |
संस्कृत गति एवं यथार्थता मिनी टेस्ट (Speed & Accuracy Test)
यह 5 मिनट का वास्तविक समयबद्ध टेस्ट है जिसमें 10 बहुविकल्पीय प्रश्न हैं। UP Super TET Junior परीक्षा के -1 नकारात्मक अंकन नियम का अभ्यास करें।
त्वरित परीक्षा तथ्य (10 High-Yield Exam Facts)
अचूक स्मरण सूत्र (Memory Mnemonics Vault)
स्मरण सूत्र 1 (पूर्वकालिक प्रत्यय)
यदि धातु के आगे उपसर्ग लगा है तो 'ल्यप्' (य) लगाओ, अन्यथा 'क्त्वा' (त्वा) लगाओ।
स्मरण सूत्र 2 (स्त्री प्रत्यय शॉर्टकट)
सामान्य अकारान्त स्त्रीलिंग हेतु 'टाप्' (आ) तथा ईकारान्त दीर्घ शब्दों हेतु 'ङीप्' (ई) का स्मरण रखें।
स्मरण सूत्र 3 (भूतकाल निष्ठा)
क्त प्रत्यय कर्म/भाव में तथा क्तवतु प्रत्यय (वान्) कर्ता में प्रयोग होता है।