Standard Hindi Orthography Rules: Reph, Panchamakshar & Anusvara केन्द्रीय हिन्दी निदेशालय के मानक वर्तनी नियम: रेफ, पंचमाक्षर, अनुस्वार व हलन्त

Official Devanagari spelling rules established by the Central Hindi Directorate: Reph positioning, nasal consonants, and diacritics. भारत सरकार के शिक्षा मंत्रालय (केन्द्रीय हिन्दी निदेशालय) द्वारा निर्धारित देवनागरी लिपि एवं हिन्दी वर्तनी के आधिकारिक मानक नियम।

लक्ष्य: समीक्षा अधिकारी 2026
खंड: वाक्य एवं वर्तनी शुद्धि
प्रारंभिक: 10 प्रश्न (10 अंक)
मुख्य परीक्षा: 12 अंक
3-स्तरीय मिनी टेस्ट (-0.33)

केन्द्रीय हिन्दी निदेशालय (मानव संसाधन विकास मंत्रालय) के मानक नियम

उत्तर प्रदेश लोक सेवा आयोग (UPPSC) वर्तनी शुद्धि के प्रश्नों में केन्द्रीय हिन्दी निदेशालय, नई दिल्ली द्वारा प्रकाशित 'मानक हिन्दी वर्तनी' के नियमों को ही सर्वोच्च एवं अंतिम प्रमाण मानता है। किसी भी विवाद की स्थिति में न्यायालय एवं आयोग इसी मानक संदर्भ को स्वीकार करते हैं।

मानक वर्तनी के 4 आधारभूत स्तम्भ हैं: 1. रेफ (र्) का स्थान, 2. पंचमाक्षर व अनुस्वार का प्रयोग, 3. हलन्त का शास्त्रीय नियम, 4. य/व श्रुति सम्बन्धी नियम।

1. रेफ (र्) का स्थान निर्धारण नियम

अकाट्य नियम: स्वर-रहित 'र्' (रेफ) का उच्चारण जिस वर्ण से पहले होता है, वह ठीक उसी परवर्ती (अगले) वर्ण के ऊपर लगाया जाता है। यदि परवर्ती वर्ण में मात्रा हो, तो रेफ मात्रा के शीर्ष पर लगेगा।

शुद्ध मानक वर्तनीअशुद्ध प्रचलित रूपउच्चारण विश्लेषणपरीक्षा टिप्पणी
आशीर्वादआर्शीवाद / आशीवार्दआ + श् + ई + र् + व् + आ + द्'र्' का उच्चारण 'शी' के बाद है, अतः 'वा' पर लगेगा। (UPPSC में 10+ बार)
पुनर्जन्मपुर्नजन्मपु + न् + अ + र् + ज् + अ + न् + म्'र्' का उच्चारण 'न' के बाद है, अतः 'ज' पर लगेगा।
अंतर्धानअन्तर्ध्यान / अन्तर्धयानअ + न् + त् + अ + र् + ध् + आ + न्शुद्ध रूप 'अंतर्धान' है, 'ध्यान' नहीं।
मुहूर्त्त / मुहूर्तमुहुर्त / मुहुरतम् + उ + ह् + ऊ + र् + त्'ह' में दीर्घ 'ऊ' की मात्रा होती है।
पुनरुत्थानपुनरोत्थान / पुनरुत्थानपुनर् + उत्थानर् + उ = रु (छोटा रु), 'पुनरुत्थान' शुद्ध है।
अंतर्गतअन्तर्गत / अन्र्तगतअ + न् + त् + अ + र् + ग् + अ + त्'ग' के ऊपर रेफ लगेगा।
शूर्पणखासूर्पनखा / शुर्पणखाशूर्प (सूप) + नखातालव्य 'श' में दीर्घ 'ऊ' व ण।
गवर्नरगर्वर्नरग + अ + व् + अ + र् + न् + अ + र्अंतिम 'र' स्वतंत्र है, मध्य रेफ 'न' पर।

2. पंचमाक्षर एवं अनुस्वार (ं) का मानक नियम

निदेशालय का नियम: संस्कृत तत्सम शब्दों में स्पर्श व्यंजनों के पाँचों वर्गों (क-वर्ग, च-वर्ग, ट-वर्ग, त-वर्ग, प-वर्ग) के पूर्व आने वाले पंचमाक्षरों (ङ्, ञ्, ण्, न्, म्) के स्थान पर अब अनुस्वार (ं) का प्रयोग ही मानक माना गया है।

वर्गपरंपरागत रूप (संस्कृत)आधुनिक मानक रूप (निदेशालय)प्रतिबंधित अशुद्ध रूप
क-वर्ग (ङ्)गङ्गा, दिङ्गज, पङ्कगंगा, दिग्गज, पंकगन्गा, दिन्गज्ज (अमान्य)
च-वर्ग (ञ्)चञ्चल, पञ्च, सञ्जयचंचल, पंच, संजयचन्चल, पन्च (अमान्य)
ट-वर्ग (ण्)कण्ठ, दण्ड, घण्टाकंठ, दंड, घंटाकन्थ, दन्द (अमान्य)
त-वर्ग (न्)दन्त, सन्त, अन्तःदंत, संत, अंतदमंत (अमान्य)
प-वर्ग (म्)कम्प, चम्पा, सम्भवकंप, चंपा, संभवकन्प, सम्भ्व (अमान्य)

विशेष अपवाद: यदि पंचमाक्षर द्वित्व (Double) होकर आए (जैसे: अन्न, सम्मेलन, वांग्मय, सम्मान, अक्षुण्ण), तो वहाँ अनुस्वार नहीं लगेगा, पंचमाक्षर ही लिखा जाएगा। 'अंन' या 'संमान' लिखना 100% अशुद्ध है।

3. हलन्त (्) सम्बन्धी प्रामाणिक नियम

हलन्त युक्त शुद्ध तत्सम पद

  • विद्वान्: मूल संस्कृत पद हलन्त युक्त है (विद्वान हिन्दी सरलीकरण है, आयोग 'विद्वान्' को तत्सम में वरीयता देता है)।
  • श्रीमान् / धीमान्: 'मान्' प्रत्यय वाले पद हलन्त युक्त होते हैं।
  • पृथक्: बिना हलन्त का 'पृथक' अशुद्ध माना जाता है।
  • साक्षात्: 'त्' पर हलन्त अनिवार्य है।
  • परिषद् / संसद्: 'द्' पर हलन्त शुद्ध है।

जहाँ हलन्त लगाना अशुद्ध है

  • महान: प्रथमा एकवचन में 'महान' लिखा जाता है (महान् अशुद्ध माना जाता है)।
  • भगवान: हिन्दी में 'भगवान' बिना हलन्त के मानक है।
  • अर्थात्: यद्यपि संस्कृत में हलन्त है, किंतु हिन्दी मानक वर्तनी में 'अर्थात' प्रचलित है।
  • अकस्मात / अचानक: हिन्दी रूप में बिना हलन्त मान्य।
रेफ नियम सूत्र जिस वर्ण से पहले 'र्' बोला जाए, उसके बाद वाले वर्ण के सिर पर बैठेगा (आशी + र् + वाद = आशीर्वाद)।
द्वित्व पंचमाक्षर सूत्र सम्मान, अन्न, सम्मेलन, अक्षुण्ण में कभी बिंदी (अनुस्वार) नहीं लगती।

केन्द्रीय निदेशालय के 30 अति-महत्वपूर्ण मानक वर्तनी तुलना सूत्र

आयोग द्वारा सीधे पूछे जाने वाले मानक बनाम अमानक रूप:

प्रचलित/अमानक रूप (अशुद्ध) केन्द्रीय मानक रूप (शुद्ध) मानक व्याकरणिक नियम एवं व्याख्या
गया / गयें / गयेगया / गए / गईस्वर और व्यंजन विकल्प में जहाँ स्वर का उच्चारण हो वहाँ स्वर रूप 'ए, ई' ही मानक है।
हुवे / हुवाहुए / हुआय/व श्रुति के स्थान पर मूल स्वर रूप (ए/आ) लिखना मानक है।
चाहियेचाहिएक्रिया रूप में 'ए' स्वर का प्रयोग होता है, 'ये' नहीं।
दीजिये / कीजियेंदीजिए / कीजिएअनुज्ञार्थक क्रियाओं में 'इए' प्रत्यय मानक है, अनुस्वार वर्जित है।
सम्बन्ध / चञ्चलसंबंध / चंचलसमान वर्ग के पंचमाक्षर के स्थान पर अनुस्वार (बिंदु) का प्रयोग अनिवार्य है।
गंगा / कम्बलगंगा / कंबलवर्ग के पंचम वर्ण के स्थान पर शिरोरेखा के ऊपर अनुस्वार लगाना ही केन्द्रीय मानक है।
वाङ्मय / षण्मासवाङ्मय / षण्मासजब पंचमाक्षर द्वित्व रूप में या अन्य नासिक्य वर्ण से मिले तब पंचमाक्षर रूप ही लिखा जाता है।
अन्न / सम्मेलनअन्न / सम्मेलनसजातीय पंचमाक्षर द्वित्व होने पर अनुस्वार नहीं बनता, आधा पंचम वर्ण ही लिखा जाएगा।
आशीर्वाद / आशिर्वादआशीर्वादरेफ (र्) का उच्चारण 'शी' के बाद है, अतः यह 'वा' के ऊपर लगेगा।
पुनर्जन्म / पुनरजन्मपुनर्जन्मरेफ 'न' के बाद उच्चारित होकर अगले वर्ण 'ज' के ऊपर बैठेगा।
अंतर्धान / अंतर्ध्यानअंतर्धान'अंतर्धान' शुद्ध है (धा धातु), 'ध्यान' जोड़ना भ्रामक अशुद्धि है।
अंतर्राष्ट्रीय / अंतर्राष्ट्रियअंतरराष्ट्रीय / अन्तर्राष्ट्रीयराष्ट्रों के बीच = अंतरराष्ट्रीय; राष्ट्र के भीतर = अंतराष्ट्रीय।
विद्यार्थीगण / विद्यार्थीवृन्दविद्यार्थीगण / विद्यार्थिवृन्दई-कारान्त शब्दों में गण/वृन्द जुड़ने पर 'इ' ह्रस्व हो जाती है: विद्यार्थी -> विद्यार्थिवृन्द।
मन्त्रीमंडल / मंत्रीपरिषदमंत्रिमंडल / मंत्रिपरिषदमंत्री + मंडल = मंत्रिमंडल (ई का इ में ह्रस्वीकरण)।
प्राणिमात्र / प्राणीविज्ञानप्राणिमात्र / प्राणिविज्ञानप्राणी + मात्र/विज्ञान = प्राणिमात्र, प्राणिविज्ञान।
स्वामीभक्त / स्वामिभक्तिस्वामिभक्त / स्वामिभक्तिस्वामी का समास होने पर ह्रस्व 'इ' बनती है: स्वामिभक्त।
योगीराज / योगिराजयोगिराजयोगी + राज = योगिराज (ई ह्रस्व हो जाती है)।
पक्षीगण / पक्षिराजपक्षिगण / पक्षिराजपक्षी + गण = पक्षिगण।
दवाइयां / दवाईयाँदवाइयाँई-कारान्त बहुवचन में 'याँ' से पूर्व दीर्घ 'ई' ह्रस्व 'इ' में बदल जाती है।
नदियां / नदीयाँनदियाँनदी + याँ = नदियाँ (दीर्घ 'ई' का ह्रस्व 'इ'करण)।
लड़कियां / लड़कीयाँलड़कियाँलड़की + याँ = लड़कियाँ।
मिठाइयां / मिठाईयाँमिठाइयाँमिठाई + याँ = मिठाइयाँ।
स्त्रियां / स्त्रीयाँस्त्रियाँस्त्री + याँ = स्त्रियाँ।
श्रीमन् / श्रीमान्श्रीमान / श्रीमान्मानक हिन्दी में संबोधन में श्रीमान् (हलन्त) अथवा तद्भव रूप में हलन्तरहित दोनों मान्य, पर संस्कृत तत्सम में हलन्त युक्त।
विद्वान् / भगवान्विद्वान् / भगवान्तत्सम मूल रूप में हलन्त 'न्' प्रामाणिक है।
संसद् / परिषद्संसद् / परिषद्तत्सम में पदान्त 'द्' हलन्त युक्त होता है।
बुद्धिमान / बुद्धिमान्बुद्धिमान्मतुप् प्रत्ययान्त शब्दों के अन्त में हलन्त न् होता है।
पृथक् / अकस्मात्पृथक् / अकस्मात्क्रियाविशेषण अव्ययों में पदान्त हलन्त अनिवार्य है।
साक्षात् / विधिवत्साक्षात् / विधिवत्संस्कृत तत्सम रीतिवाचक अव्ययों में हलन्त 'त्' अनिवार्य।
अर्थात् / प्रायश्अर्थात् / प्रायःअर्थात् में पदान्त त् हलन्त, प्रायः में विसर्ग।

उत्तर प्रदेश लोक सेवा आयोग (UPPSC RO/ARO) विगत वर्षों के प्रामाणिक प्रश्न (PYQs)

आयोग की आधिकारिक उत्तर कुंजी के आधार पर तैयार 10 उच्च-स्तरीय प्रश्न, सटीक उत्तर एवं परीक्षा-उन्मुख व्याख्या:

UPPSC RO/ARO 2021 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
1. निम्नलिखित में से शुद्ध वर्तनी वाला शब्द कौन सा है?
A आर्शीवाद
B आशीर्वाद
C आशीर्बाद
D अशीर्वाद
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: B

आशीर्वाद शुद्ध वर्तनी है।

UPPSC RO/ARO 2016 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
2. शुद्ध वर्तनी का चयन कीजिए:
A पुनर्जन्म
B पुर्नजन्म
C पुनरजन्म
D पुनजर्न्म
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: A

पुनर्जन्म शुद्ध वर्तनी है।

UPPSC RO/ARO 2017 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
3. निम्नलिखित में से किस शब्द की वर्तनी शुद्ध है?
A अन्तर्ध्यान
B अंतर्धान
C अन्तर्धयान
D अन्तधान
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: B

अंतर्धान शुद्ध रूप है (अन्तर्ध्यान अशुद्ध है)।

UPPSC RO/ARO 2014 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
4. शुद्ध वर्तनी वाला शब्द है:
A शूर्पनखा
B सूर्पनखा
C सूपनखा
D शूर्पणखा
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: D

शूर्पणखा शुद्ध रूप है।

UPPSC RO/ARO 2010 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
5. निम्नलिखित में शुद्ध शब्द कौन सा है?
A मुहुर्त
B मुहूर्त
C मुहूर्त्त
D B और C दोनों
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: D

मुहूर्त एवं मुहूर्त्त दोनों मानक हैं, मुख्य रूप से मुहूर्त।

UP PCS Pre 2020 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
6. शुद्ध वर्तनी का शब्द है:
A पुनरुत्थान
B पुनरोत्थान
C पुनरुत्थान
D पुनरूत्थान
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: A

पुनर् + उत्थान = पुनरुत्थान (छोटा रु)।

UPPSC RO/ARO 2013 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
7. निम्नलिखित में से कौन सा शब्द शुद्ध है?
A विद्वान्
B विद्वान
C विद्वानः
D विद्वान
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: A

तत्सम रूप में विद्वान् हलन्त युक्त शुद्ध है।

UPPSC RO/ARO 2016 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
8. अशुद्ध वर्तनी का चयन कीजिए:
A गंगा
B चंचल
C सम्मान
D संमान
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: D

द्वित्व पंचमाक्षर में अनुस्वार नहीं लगता, संमान अशुद्ध है।

UPPSC RO/ARO 2021 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
9. शुद्ध वर्तनी वाला शब्द है:
A पृथक
B पृथक्
C प्रथक
D पृथक
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: B

पृथक् हलन्त युक्त शुद्ध है।

UPPSC RO/ARO 2017 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
10. 'अक्षुण्ण' की शुद्ध वर्तनी है:
A अक्षुण्ण
B अक्षुण
C अक्षुंण
D अक्षुन्न
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: A

अक्षुण्ण शुद्ध रूप है।

3-स्तरीय ऑनलाइन मिनी टेस्ट (कठिनाई स्तर 1, 2 व 3 — 1/3 नकारात्मक अंकन)

स्तरानुरूप 15 प्रश्नों का परीक्षण: स्तर 1 (तथ्यात्मक), स्तर 2 (मध्यम/सुमेलन), स्तर 3 (कथन-कारण व विश्लेषणात्मक):

UPPSC RO/ARO मुख्य परीक्षा (Mains Format) — प्रारूप एवं आदर्श उत्तर

मुख्य परीक्षा प्रश्नपत्र-2 (सामान्य हिन्दी एवं आलेखन) तथा प्रश्नपत्र-1 (वस्तुनिष्ठ) के मानक अनुरूप मॉडल प्रश्न व उत्तर:

UPPSC RO/ARO मुख्य परीक्षा प्रारूप 5 अंक
1. रेफ (र्) के स्थान निर्धारण के दो नियम सोदाहरण स्पष्ट कीजिए।
आदर्श उत्तर (Examiner Standard)

1. रेफ का उच्चारण जिस वर्ण के बाद होता है, वह उसके ठीक अगले वर्ण के ऊपर लगता है। जैसे: आशी + र् + वाद = आशीर्वाद।
2. यदि अगले वर्ण में मात्रा हो तो रेफ मात्रा के शीर्ष पर लगेगा। जैसे: पुनर्जन्म, अंतर्गत।

परीक्षा कक्ष त्वरित रिवीज़न — मुख्य बिंदु एवं ट्रैप्स (Exam Traps)

महत्वपूर्ण परीक्षा बिंदु (Must-Remember Points)

  • आशीर्वाद (वा पर रेफ), पुनर्जन्म (ज पर रेफ)।
  • अंतर्धान शुद्ध है (अन्तर्ध्यान अशुद्ध)।
  • शूर्पणखा (श में ऊ, ण)।
  • द्वित्व पंचमाक्षर में अनुस्वार वर्जित (सम्मान, अन्न शुद्ध)।
  • पृथक् व साक्षात् में हलन्त अनिवार्य।

सामान्य भ्रांतियां एवं आयोग के ट्रैप्स (Common Pitfalls)

  • सजातीयता का उल्लंघन कदापि न करें (तत्सम का विलोम तत्सम, तद्भव का तद्भव)।
  • विकल्पों में मिलते-जुलते भ्रामक वर्तनी वाले शब्दों से सतर्क रहें।

60/60 शत-प्रतिशत स्कोर सूत्र

सामान्य हिन्दी में 60 में से 55+ अंक प्राप्त करना ही समीक्षा अधिकारी अंतिम चयन की गारंटी है। प्रतिदिन 30 मिनट नियम स्मरण एवं 20 प्रश्नों का अभ्यास अनिवार्य रूप से करें।